Schoolleiders zijn continu bezig met hun ontwikkeling. Niet alleen voor zichzelf, maar juist ook voor anderen! Dat verdient aandacht en erkenning. Het Schoolleidersregister PO heeft als doel het aanzien van het beroep schoolleider te versterken. Met hun registratie laten schoolleiders zien dat ze staan voor kwaliteit en een leven lang leren. Dat doen ze samen met de gehele beroepsgroep: ruim 8.000 schoolleiders in het primair onderwijs in Nederland.

Inge Andersen
Over ethisch leiderschap

‘In de praktijk blijkt het nog wel lastig om geformuleerde kernwaarden voor de praktijk ook te vertalen naar het dagelijks handelen van leraren en schoolleiders zelf.’

Inge Andersen is lector ‘Leiderschap in het onderwijs’ en Academic director van de Master Educational Leadership van Penta Nova en geeft leiding aan een kenniskring die onderzoek doet naar waardegericht leiderschap in onderwijsorganisaties.

 Je bent lector op een hogeschool. Wat is je expertise en waar doe je onderzoek naar?
Ik ben Lector ‘Leiderschap in het onderwijs’ en Academic director van de Master Educational Leadership van Penta Nova. Vanuit mijn functie als lector geef ik, samen met associate lector Lisette Uiterwijk, leiding aan een kenniskring die onderzoek doet naar waardegericht leiderschap in onderwijsorganisaties.
Waarden hebben betrekking op betekenisgeving, op ideeën over wat goed en belangrijk is en hoe je daar als onderwijsprofessional of onderwijsorganisatie vorm aan kunt geven. Op de vraag wat goed onderwijs is bestaat geen vaststaand antwoord. In de dagelijkse praktijk moeten steeds weer afwegingen en keuzes worden gemaakt. Naast interne en externe onderzoeksdata zijn waarden daarbij een belangrijke bron om richting te geven aan besluitvorming en acties.
Waardegerichte leiders geven vanuit waarden leiding aan onderwijs dat van waarde is voor leerlingen en de bredere maatschappij. Dit vindt plaats in de dagelijkse praktijk, gekoppeld aan actuele vraagstukken. Het onderzoek binnen het lectoraat focust bijvoorbeeld op:

  • Het vormgeven aan verbinding over verschillen heen (diversiteit in verbinding; autonomie in verbinding)
  • Omgaan met botsende waarden in samenwerkingsprocessen
  • Het verbinden van waardegerichte afwegingen aan onderzoeksmatig werken.



Wat is ethisch leiderschap eigenlijk? 
In het algemeen gaat het om een kritische bezinning op het juiste handelen. Dat wordt soms normatief ingekleurd; dan gaat het om het formuleren van criteria voor wat moreel gedrag is en wat niet. Zelf vul ik het liever breder in, als het maken van afwegingen op basis van waarden en belangen. Waarden verwijzen dan zowel naar de waarde die je wilt creëren voor leerlingen en de maatschappij (eindwaarden; waar gaan we voor) als de waarden van waaruit je daarbij wilt werken (waar sta je voor). Waarden geven aan wat je belangrijk vindt en kunnen als bindmiddel fungeren maar in de praktijk ook flink botsen. Bijvoorbeeld als mensen met verschillende waarden met elkaar moeten samenwerken of als er flinke druk wordt uitgeoefend om anders te handelen dan je zou willen. Ook in routines, regels en structuren die we vanzelfsprekend zijn gaan vinden en niet meer ter discussie stellen zijn allerlei waarden gestold, zonder dat we ons daar bewust van zijn. Dit kan botsen met de waarden die we nu nastreven. Waarden kunnen elkaar ook tegenspreken. Het is bijvoorbeeld lastig om leerlingen en leraren meer regie over hun eigen werk te laten voeren in een organisatie waar veel regels zijn en systemen zijn ingericht vanuit verantwoording en controle.

Om tot gezamenlijke beelden en verbinding over verschillen heen te komen is leiderschap nodig. In ons onderzoek spreken we niet van ethisch leiderschap maar van waardegericht leiderschap. Waardegerichte leiders stellen het ‘waartoe’ centraal en bevorderen het maken van gezamenlijke afwegingen op basis van waarden. Interacties tussen betrokkenen spelen daarbij een belangrijke rol. In interactie kun je je bewust worden van waarden die onder zichtbaar gedrag liggen en onder de systemen die we in scholen hebben ingericht. Dat biedt een basis voor onderling begrip en afstemming. Je hebt ook interactie nodig om waardegerichte afwegingen te maken en gezamenlijke beelden te laten ontstaan. Waardegerichte leiders bevorderen dit soort interacties en handelen daarbij vanuit bewustzijn van en reflectie op eigen waarden. Het maken van waardegerichte afwegingen kost tijd, maar kan wel betere en goed uit te leggen beslissingen opleveren.


Denk je dat schoolleiders in het PO bezig zijn met de ethiek van hun leiderschap? Waar kun je dan aan zien?
Steeds meer scholen en besturen formuleren kernwaarden voor de organisatie. In de praktijk blijkt het nog wel lastig om die kernwaarden ook te vertalen naar het dagelijks handelen van leraren en schoolleiders zelf. Om die vertaalslag te maken is het belangrijk om met elkaar in gesprek te gaan over de inkleuring van waarden. Het gaat dan niet om abstracte heisessies waar mensen consensus moeten bereiken en tot oppervlakkige afspraken komen. Het gaat om voortdurende afwegingen over wat goed onderwijs is en waarom, gekoppeld aan actuele vraagstukken in de praktijk. Het gaat om het bespreekbaar maken van dingen, ook als het spannend of confronterend wordt. En het gaat om het stellen van de vraag of wat we eerder hebben georganiseerd en voor normaal aannemen, nog wel past bij wat we nu willen.
Die dialoog moet je als schoolleider stimuleren. Belangrijk daarbij is het kijken naar de praktijken in de school en naar ervaringen waarin mensen voelen dat iets van waarde is of dat waarden juist in het geding zijn. Waarden en verbindingen ontstaan niet alleen uit het bediscussiëren van de geldigheid van waarden, zij ontstaan vooral in het ervaren van concrete praktijken en het gesprek daarover. Maar uit vooronderzoek van het lectoraat blijkt dat schoolleiders dit niet eenvoudig vinden. Zij ervaren handelingsverlegenheid als het gaat om het vormgeven aan waardegerichte gesprekken in de dagelijkse praktijk. Het onderzoek van het lectoraat ‘waardegericht leiderschap’ is er daarom op gericht handvatten te vinden die schoolleiders hierbij kunnen helpen.

Heb je een leestip voor schoolleiders?
In het boek Ethical Leadership and Decision Making in Education van J. Shapiro & J. Stefkovich (2016, uitgeverij Routledge) zijn diverse dilemma’s uitgewerkt en wordt op een praktische manier aangegeven hoe je deze dilemma’s kunt bespreken met leraren en leerlingen, ook om hen te leren om ethische afwegingen te maken vanuit diverse perspectieven.

Zou ethisch leiderschap opgenomen moeten worden in de beroepsstandaard en hoe zou dat er dan bijvoorbeeld uit kunnen zien?
Ik denk dat het belangrijk is om in de standaard op te nemen dat schoolleiders:

  1. Het ‘waartoe’ centraal stellen.
  2. Waardegerichte gesprekken bevorderen in relatie tot praktijkvraagstukken en dilemma’s. (We zijn vaak geneigd om te blijven hollen en meteen in de actie te schieten. Wil je echt doordachte keuzes maken, dan vraagt dat ook om stilstaan en het bespreekbaar maken van thema’s en onderliggende waarden). 
  3. Verbindingen leggen met leraren en stakeholders door het bewust opzoeken van verschillende perspectieven, wederkerigheid en kritische tegenspraak.
  4. Een voorbeeldrol vervullen door zelf zichtbaar te handelen vanuit bewustzijn van en reflectie op eigen waarden en organisatiewaarden.


In de dialoog met schoolleiders wordt gevraagd een vaandel te tekenen dat de kern van het schoolleiderschap in het primair onderwijs toont. Als jij dit vaandel zou moeten tekenen hoe zou het er dan uitzien? 
Zoals ik hiervoor heb proberen aan te geven gaat het in de kern om het zoeken naar verbinding over verschillen en contexten heen door gezamenlijke betekenisgeving. Het zou mooi zijn als dat in een vaandel tot uitdrukking zou kunnen komen.


Inge Andersen
Over ethisch leiderschap

 Je bent lector op een hogeschool. Wat is je expertise en waar doe je onderzoek naar?
Ik ben Lector ‘Leiderschap in het onderwijs’ en Academic director van de Master Educational Leadership van Penta Nova. Vanuit mijn functie als lector geef ik, samen met associate lector Lisette Uiterwijk, leiding aan een kenniskring die onderzoek doet naar waardegericht leiderschap in onderwijsorganisaties.
Waarden hebben betrekking op betekenisgeving, op ideeën over wat goed en belangrijk is en hoe je daar als onderwijsprofessional of onderwijsorganisatie vorm aan kunt geven. Op de vraag wat goed onderwijs is bestaat geen vaststaand antwoord. In de dagelijkse praktijk moeten steeds weer afwegingen en keuzes worden gemaakt. Naast interne en externe onderzoeksdata zijn waarden daarbij een belangrijke bron om richting te geven aan besluitvorming en acties.
Waardegerichte leiders geven vanuit waarden leiding aan onderwijs dat van waarde is voor leerlingen en de bredere maatschappij. Dit vindt plaats in de dagelijkse praktijk, gekoppeld aan actuele vraagstukken. Het onderzoek binnen het lectoraat focust bijvoorbeeld op:

  • Het vormgeven aan verbinding over verschillen heen (diversiteit in verbinding; autonomie in verbinding)
  • Omgaan met botsende waarden in samenwerkingsprocessen
  • Het verbinden van waardegerichte afwegingen aan onderzoeksmatig werken.


‘In de praktijk blijkt het nog wel lastig om geformuleerde kernwaarden voor de praktijk ook te vertalen naar het dagelijks handelen van leraren en schoolleiders zelf.’

Inge Andersen is lector ‘Leiderschap in het onderwijs’ en Academic director van de Master Educational Leadership van Penta Nova en geeft leiding aan een kenniskring die onderzoek doet naar waardegericht leiderschap in onderwijsorganisaties.


Wat is ethisch leiderschap eigenlijk? 
In het algemeen gaat het om een kritische bezinning op het juiste handelen. Dat wordt soms normatief ingekleurd; dan gaat het om het formuleren van criteria voor wat moreel gedrag is en wat niet. Zelf vul ik het liever breder in, als het maken van afwegingen op basis van waarden en belangen. Waarden verwijzen dan zowel naar de waarde die je wilt creëren voor leerlingen en de maatschappij (eindwaarden; waar gaan we voor) als de waarden van waaruit je daarbij wilt werken (waar sta je voor). Waarden geven aan wat je belangrijk vindt en kunnen als bindmiddel fungeren maar in de praktijk ook flink botsen. Bijvoorbeeld als mensen met verschillende waarden met elkaar moeten samenwerken of als er flinke druk wordt uitgeoefend om anders te handelen dan je zou willen. Ook in routines, regels en structuren die we vanzelfsprekend zijn gaan vinden en niet meer ter discussie stellen zijn allerlei waarden gestold, zonder dat we ons daar bewust van zijn. Dit kan botsen met de waarden die we nu nastreven. Waarden kunnen elkaar ook tegenspreken. Het is bijvoorbeeld lastig om leerlingen en leraren meer regie over hun eigen werk te laten voeren in een organisatie waar veel regels zijn en systemen zijn ingericht vanuit verantwoording en controle.

Om tot gezamenlijke beelden en verbinding over verschillen heen te komen is leiderschap nodig. In ons onderzoek spreken we niet van ethisch leiderschap maar van waardegericht leiderschap. Waardegerichte leiders stellen het ‘waartoe’ centraal en bevorderen het maken van gezamenlijke afwegingen op basis van waarden. Interacties tussen betrokkenen spelen daarbij een belangrijke rol. In interactie kun je je bewust worden van waarden die onder zichtbaar gedrag liggen en onder de systemen die we in scholen hebben ingericht. Dat biedt een basis voor onderling begrip en afstemming. Je hebt ook interactie nodig om waardegerichte afwegingen te maken en gezamenlijke beelden te laten ontstaan. Waardegerichte leiders bevorderen dit soort interacties en handelen daarbij vanuit bewustzijn van en reflectie op eigen waarden. Het maken van waardegerichte afwegingen kost tijd, maar kan wel betere en goed uit te leggen beslissingen opleveren.


Denk je dat schoolleiders in het PO bezig zijn met de ethiek van hun leiderschap? Waar kun je dan aan zien?
Steeds meer scholen en besturen formuleren kernwaarden voor de organisatie. In de praktijk blijkt het nog wel lastig om die kernwaarden ook te vertalen naar het dagelijks handelen van leraren en schoolleiders zelf. Om die vertaalslag te maken is het belangrijk om met elkaar in gesprek te gaan over de inkleuring van waarden. Het gaat dan niet om abstracte heisessies waar mensen consensus moeten bereiken en tot oppervlakkige afspraken komen. Het gaat om voortdurende afwegingen over wat goed onderwijs is en waarom, gekoppeld aan actuele vraagstukken in de praktijk. Het gaat om het bespreekbaar maken van dingen, ook als het spannend of confronterend wordt. En het gaat om het stellen van de vraag of wat we eerder hebben georganiseerd en voor normaal aannemen, nog wel past bij wat we nu willen.
Die dialoog moet je als schoolleider stimuleren. Belangrijk daarbij is het kijken naar de praktijken in de school en naar ervaringen waarin mensen voelen dat iets van waarde is of dat waarden juist in het geding zijn. Waarden en verbindingen ontstaan niet alleen uit het bediscussiëren van de geldigheid van waarden, zij ontstaan vooral in het ervaren van concrete praktijken en het gesprek daarover. Maar uit vooronderzoek van het lectoraat blijkt dat schoolleiders dit niet eenvoudig vinden. Zij ervaren handelingsverlegenheid als het gaat om het vormgeven aan waardegerichte gesprekken in de dagelijkse praktijk. Het onderzoek van het lectoraat ‘waardegericht leiderschap’ is er daarom op gericht handvatten te vinden die schoolleiders hierbij kunnen helpen.

Heb je een leestip voor schoolleiders?
In het boek Ethical Leadership and Decision Making in Education van J. Shapiro & J. Stefkovich (2016, uitgeverij Routledge) zijn diverse dilemma’s uitgewerkt en wordt op een praktische manier aangegeven hoe je deze dilemma’s kunt bespreken met leraren en leerlingen, ook om hen te leren om ethische afwegingen te maken vanuit diverse perspectieven.

Zou ethisch leiderschap opgenomen moeten worden in de beroepsstandaard en hoe zou dat er dan bijvoorbeeld uit kunnen zien?
Ik denk dat het belangrijk is om in de standaard op te nemen dat schoolleiders:

  1. Het ‘waartoe’ centraal stellen.
  2. Waardegerichte gesprekken bevorderen in relatie tot praktijkvraagstukken en dilemma’s. (We zijn vaak geneigd om te blijven hollen en meteen in de actie te schieten. Wil je echt doordachte keuzes maken, dan vraagt dat ook om stilstaan en het bespreekbaar maken van thema’s en onderliggende waarden). 
  3. Verbindingen leggen met leraren en stakeholders door het bewust opzoeken van verschillende perspectieven, wederkerigheid en kritische tegenspraak.
  4. Een voorbeeldrol vervullen door zelf zichtbaar te handelen vanuit bewustzijn van en reflectie op eigen waarden en organisatiewaarden.


In de dialoog met schoolleiders wordt gevraagd een vaandel te tekenen dat de kern van het schoolleiderschap in het primair onderwijs toont. Als jij dit vaandel zou moeten tekenen hoe zou het er dan uitzien? 
Zoals ik hiervoor heb proberen aan te geven gaat het in de kern om het zoeken naar verbinding over verschillen en contexten heen door gezamenlijke betekenisgeving. Het zou mooi zijn als dat in een vaandel tot uitdrukking zou kunnen komen.


Klik hier

Praat met andere schoolleiders over schoolleiderschap.